|
|
|
|
|
Spot piyasaların aksine anlaşmanın bugünden yapıldığı ve yükümlülüklerin gelecek
bir vadede yerine getirilmesini öngören piyasalardır. Spot piyasadaki fiyatlar geleceğe
yönelik fiyatların hesaplanmasına baz oluşturmaktadır.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Belirli bir vadede, önceden belirlenen fiyat, miktar ve nitelikte ekonomik veya
finansal göstergeyi sermaye piyasası aracını, malı, kıymetli madeni ve dövizi alma
veya satma yükümlülüğü veren sözleşmelerdir.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Vadeli İşlem Sözleşme Özellikleri
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Organize bir borsada işlem görürler (Türkiye'de Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası).
Teminat sistemi ile takas kurumunun garantisi altındadırlar. İşlem yapmak isteyen
yatırımcılar, sözleşme bazında belirlenen teminatları yatırmakla yükümlüdürler.
Vade sonuna kadar alınıp satılabilirler, vade sonundan önce ters işlemle pozisyon
kapatılır, teslimat zorunlu değildir.
Kar/ zarar günlük olarak hesaplanır ve ilgili hesaba yansıtılır.
Kaldıraç etkisi ile yatırımcıya sözleşmenin değeri kadar yatırım gerektirmeden (sadece
belirlenen oranda ödenen başlangıç teminatı ile) alım/satım hakkı tanır.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
VOB’da Vadeli İşlem Sözleşmeleri
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Takasbank Sicil İşlemleri ve Hesap Açma
|
|
|
|
|
|
|
|
|
VOB üyesi, adına işlem yapmak istediği her müşterisi ve kendi portföyü için Takasbank
nezdinde hesap açmak zorundadır.
VOB’da işlem yapacak hesap sahiplerine ilişkin kimlik bilgileri ve diğer bilgiler
Takasbank sisteminde tanımlanır. Takasbank Vadeli İşlemler Sisteminde ilgili hesapların
tanımlanabilmesi için öncelikle bu hesapların “Takasbank Müşteri İsmine Saklama
(MİS) Sisteminde” açılmış olması zorunludur. MİS sisteminde açılan hesaplara ilişkin
kimlik bilgilerinin 7 gün içinde Takasbank sistemine tanımlanarak hesabın eşleştirilmesi
yani Takasbank sicil numarası tanımlanması zorunludur.
Yeni açılan bir hesaba işlem yapılabilmesi için bu hesabın bir önceki Borsa Günü
saat 17:45’e kadar Takasbank nezdinde açılmış olması gerekmektedir. Saat 17:45’den
daha sonra açılan hesaplarda izleyen ikinci Borsa Gününde işleme başlanabilir.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Açık pozisyon: Vadeli işlem sözleşmesine ilişkin alım ve satım
emri gerçekleştiğinde, vadeli işlem açık pozisyonuna sahip olunur. Açık pozisyona
sahip kişi, sözleşme vade sonu gelmeden ters bir pozisyon alarak pozisyonunu kapatabilir
veya sözleşmenin vade sonuna kadar açık pozisyonda kalabilir.
Kısa Pozisyon: Vadeli işlem sözleşmesinde satıcı pozisyonuna sahip
kişi için “kısa pozisyon sahibi” veya “kısa taraf” denir. Kısa pozisyonda bulunan
kişi açığa satış işlemi yapmış gibidir.
Uzun Pozisyon: Vadeli işlem sözleşmesinde alıcı pozisyonuna sahip
kişi için, “uzun pozisyon sahibi” veya “uzun taraf” denir. Uzun pozisyonda bulunan
kişi alış işlemi yapmış gibidir.
Yayılma Pozisyonu (Fark Pozisyonu): Aynı dayanak varlık üzerine
düzenlenen, başta sözleşme büyüklüğü olmak üzere tüm asli unsurları aynı olan farklı
vadelerdeki sözleşmelerin birinde uzun pozisyon, diğerinde ise kısa pozisyon alınması
durumunda Yayılma pozisyonu oluşturulur.
Pozisyon Limitleri: Herhangi bir sözleşmede, tek bir hesabın alım
ya da satım yönünde alabileceği azami sözleşme sayısı veya oranına pozisyon limiti
denir. Borsada iki çeşit pozisyon limiti bulunmaktadır:
Mutlak pozisyon limiti: bir hesabın toplam açık pozisyon sayısından
bağımsız olarak alabileceği açık pozisyon sayısını ifade etmektedir.
Oransal pozisyon limiti: ise mutlak pozisyon limiti aşıldıktan
sonra, ilgili sözleşmenin toplam açık pozisyon miktarının belli bir oranı kadar
açık pozisyona sahip olabileceğini gösterir. Kontroller Borsa sistemi tarafından
yapılmaktadır. Mutlak pozisyon sayısına ulaşılmadığı sürece ilgili hesap için oransal
pozisyon limiti kontrolü yapılmaz. Mutlak pozisyon sayısına ulaşıldığında oransal
pozisyon limiti kontrolü sistem tarafından uygulanır. Pozisyon limitleri üye, hesap
ve sözleşme tipi bazında farklılaştırılabilir. Pozisyon limitleri Borsa tarafından
ilgili sözleşmelerde belirlenir. Pozisyon limitleri hesaplanırken, açık pozisyonların
düz pozisyon ya da yayılma pozisyonu olmasına bakılmaksızın tüm açık pozisyonlar
dikkate alınır.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
T günü 08:45-09:15 : İşlem Yapılmayan Dönem
09:15-17:35 : Normal Seans
17:45 : Uzlaşma Fiyatlarının İlanı ve Teminat Tamamlama Çağrılarının Yayınlanması
17:45 : Takas Süresinin Başlangıcı
T+1 günü 14:30 : Takas Süresinin Sonu
T (Today): Bugün – işlem günü
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Takas süresi saat 17:45’de başlar ve T+1 günü (ertesi iş günü) saat 14:30’a kadar
devam eder.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Borsada alınmak istenen (ya da alınmış olan) açık pozisyonlar için Takasbank’ta
bulundurulan (ya da bulundurulması gereken) teminat tutarına işlem teminatı denir.
İşlem teminatları üç gruba ayrılır:
Başlangıç Teminatı
Borsada pozisyon almak için gerekli olan teminat tutarına başlangıç teminatı denir.
Her bir sözleşme ya da sözleşme tipi için gerekli olan başlangıç teminatı ilgili
sözleşmelerde belirtilir. Başlangıç teminatı tutarları Borsa tarafından piyasalardaki
gelişmelere göre değiştirilebilir.
Sürdürme Teminatı
Borsada oluşan zararlar ya da nakit-dışı teminatların değerlerinin düşmesi sonucunda
başlangıç teminatının inebileceği en düşük seviyeye sürdürme teminatı denir. İşlem
teminatı tutarının sürdürme teminatı seviyesi veya bu seviyenin altına inmesi durumunda
Takasbank tarafından teminat tamamlama çağrısı yapılır. Sürdürme teminatı seviyesi
ilgili sözleşmelerde belirtilir.
Olağanüstü Durum Teminatı
Borsa Yönetmeliğinde belirlenen esaslar çerçevesinde Borsa tarafından başlangıç
teminatına ek olarak olağanüstü durum teminatı da talep edilebilir.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Uzlaşma Fiyatı ve Kar/Zarar Hesaplamaları
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Seans süresince elde edilen kar/zarar rakamları, her 10 dakikada bir geçici uzlaşma
fiyatları dikkate alınarak güncellenir.
Her gün sonunda kar/zarar hesaplamalarına ve günlük takas işlemlerine esas teşkil
etmek üzere Borsa tarafından sözleşme bazında günlük olarak hesaplanan ve ilan edilen
uzlaşma fiyatları, kar/zarar hesaplanmasında kullanılır.
Seans bitiminden sonra gün sonu uzlaşma fiyatları kullanılarak tüm hesaplar güncellenir.
Hesapların güncellenmesinde günlük uzlaşma fiyatının, bir önceki borsa gününe ilişkin
günlük uzlaşma fiyatından,
yüksek olması durumunda uzun pozisyon sahipleri (alıcılar) kar, kısa pozisyon sahipleri
(satıcılar) zarar,
düşük olması durumunda uzun pozisyon sahipleri (alıcılar) zarar ve kısa pozisyon
sahipleri (satıcılar) kar elde ederler.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
İşlem Teminatı Kompozisyonu
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Takasbank tarafından kabul edilecek teminatlar, nakit teminat (Yeni Türk Lirası)
ve nakit dışı teminat (Döviz, Devlet İç Borçlanma Senetleri, Hisse Senedi, Yatırım
Fonu Katılma Belgeleri) olmak üzere iki gruba ayrılmıştır.
Aracı kuruluşlar her bir işlem için yatırılması zorunlu olan teminat tutarını ve
nakit teminat oranını asgari sınırların üzerinde belirlemeye yetkilidir.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Teminat Tamamlama Çağrısı
|
|
|
|
|
|
|
|
|
İşlem teminatı tutarının sürdürme teminatı seviyesi veya bu seviyenin altına inmesi
durumunda Takasbank tarafından teminat tamamlama çağrısı yapılır.
Takas üyeleri, teminat bakiyesini başlangıç teminatına tamamlama yükümlülüklerini
T+1 günü en geç saat 14:30’a kadar yerine getirmek zorundadır.
Teminat Tamamlama Çağrıları: 17:45’den itibaren
Takas süresi: (T Günü) 17:45 – (T+1 Günü) 14:30 arasında
Örneğin, 91 Günlük Bono sözleşmesi için başlangıç teminatının 300 TL ve sürdürme
teminat seviyesi bunun % 75’i ise, teminat bakiyesi 225 TL’nin altına inmesi durumunda
hesap sahibine teminat tamamlama bildirimi yapılarak teminat bakiyesinin başlangıç
teminat tutarı olan 300 TL’ye tamamlaması talep edilecektir. Teminat bakiyesinin
tamamlanmaması halinde temerrüt faizi işlemeye başlayacaktır.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Teminat Yatırma / Çekme İşlemleri
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Teminat yatırma/çekme işlemleri üye ofislerinden gerçekleştirilir. Teminata kabul
edilecek varlıklar teminat hesaplarına fiziki olarak doğrudan yatırılamaz. Teminat
yatırma ve çekme işlemleri ilgili üye serbest hesaplarından veya serbest hesaplarına
elektronik virman suretiyle gerçekleştirilir.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Nakit Teminatların Nemalandırılması
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Seans bitiminden sonra gün sonu uzlaşma fiyatları kullanılarak tüm hesaplar güncellenir.
Hesapların güncelleştirilmesi neticesinde hesaplarda oluşan nakit teminatlar günün
piyasa koşullarına göre Takasbank tarafından nemalandırılır ve nema tutarı ilgili
hesaplara aktarılır.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Temerrüt, Borsada gerçekleşen işlemler ve açık pozisyonlar nedeniyle Takasbank’a
yatırılması gereken tutar ile diğer yükümlülüklerin süresi içinde yatırılmaması
veya yerine getirilmemesi halidir. Teminat tamamlama yükümlülüğünü zamanında yerine
getirmeyenler herhangi bir ihbara gerek kalmaksızın temerrüde düşmüş sayılır.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
VOB'DA İşlem Yapmanın Avantajları
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Kaldıraç Etkisi: VOB'da kaldıraç etkisi ile yatırımcıya sözleşmenin
değeri kadar yatırım yapmadan, (sadece belirlenen oranda ödenen başlangıç teminatı
ile) kredili alış ve açığa satış işlemlerinde olduğu büyük pozisyonlar alınabilmesine
imkan verilmektedir.
Açığa Satış Kolaylığı: Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası yatırımcıya
açığa satış imkanı tanımaktadır.
Vergi Avantajı: Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası'nda işlem gören hisse senedi
ve endekslerine dayalı sözleşmelerden elde edilen değer artış kazançlarına %0 stopaj uygulaması
halen devam etmektedir.
Portföy Çeşitliliği: VOB'da bulunan sözleşmeler portföy yöneticilerine,
portföylerini çeşitlendirme ve risklerini etkin bir şekilde alternatif yatırım araçlarına
dağıtma imkanı sunmaktadır.
Korunma (Hedging) : Vadeli işlemler sözleşmeleri üretici, ithalatçı,
ihracatçı, yatırımcı ve tüm reel sektör için faiz, kur, fiyat riskine karşı korunma
imkanı sağlar.
Teminatların nemalandırılması:
Yatırımcı tarafından VOB sözleşmesi almak için TL olarak gönderilen teminat tutarları
Takasbank tarafından nemalandırılmaktadır.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Mevcut kur 1,4000 USD/TL düzeyinde iken, önümüzdeki 3 aylık dönemde Amerikan Dolarının
TL karşısında yüksek oranda değer kazanacağı fikrinde olan bir yatırımcı, sahip
olduğu 300 TL ile 214,28 USD satın alabileceği gibi, Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası
A.Ş.’de işlem görmekte olan Haziran 2007 vadeli TL/Amerikan Doları sözleşmesinden
2 adet satın alabilmektedir (uzun pozisyon).
Bir adet TL/Amerikan Doları sözleşmesinin büyüklüğü 1.000 USD’dir. Sözleşme büyüklüğü,
sözleşmeye konu varlığın fiyat hareketinden etkilenme derecesini ifade etmektedir.
Yatırımcı 300 TL tutarında teminat yatırmak suretiyle 2 adet TL/Amerikan Doları
sözleşmesi satın alarak, USD/TL kurundaki değişimlerden adeta 2.000 USD’ye sahipmiş
gibi etkilenecektir. Bu duruma kaldıraç etkisi denmektedir.
Yatırımcı T gününde Borsadan 1,4315 USD/TL fiyattan 2 adet Haziran vadeli sözleşme
satın aldığı anda Takasbank nezdindeki 300 TL tutarındaki teminatı bloke edilmektedir.
Oluşan uzlaşma fiyatlarına göre yatırımcının pozisyonunda oluşan kar/zarar aşağıdaki
tabloda gösterilmiştir:
Uzlaşma Fiyatı Gün Başında Teminat Kar/Zarar Toplam Teminat
T Günü 1,4300 300 TL - 3 TL 297 TL
T+1 1,4400 297 TL 20 TL 317 TL
T+2 1,4310 317 TL -18 TL 299 TL
T+3 1,3880 299 TL -86 TL 213 TL
İşlem gününün sonundaki uzlaşma fiyatı 1,4300 olarak oluşmuş ve yatırımcının zararı:
(1,4300-1,4315) x 2.000 = -3 TL olarak gerçekleşmiştir.
T+1 gününde oluşan uzlaşma fiyatına göre yatırımcının karı:
(1,4400-1,4300) x 2.000 = 20 TL olmuştur.
Diğer günlerdeki hesaplamalar da benzer şekilde gerçekleştirilmiştir. T+3 gününde
oluşan 86 TL tutarındaki zarar sonucu, yatırımcının teminat tutarı sürdürme teminatı
düzeyi olan 225 TL’nin ((Sürdürme Seviyesi) 0,75 x (Başlangıç Teminatı) 150 TL
x (Sözleşme Adedi) 2) altına düşmüştür. Bu durumda yatırımcı için teminat tamamlama
çağrısında bulunulacak ve yatırımcının teminat tutarını başlangıç seviyesi olan
300 TL’ye yükseltmesi gerekecektir.
Teminat tamamlama çağrısına uyarak 87 TL tutarındaki teminatı yatırdıktan sonra
kurun seyrine ilişkin olarak başlangıçta sahip olduğu fikrini değiştiren yatırımcı,
sözleşme vadesini beklemeden T+4 gününde 1,3880 fiyattan Haziran vadeli TL/Amerikan
Doları sözleşmesinde 2 adet satım işlemi gerçekleştirerek pozisyonunu kapatmıştır.
Yatırımcının cebinden çıkan toplam tutar 387 TL olmuş ve pozisyon kapatılması sonrası
yatırımcıya teminat tutarı olan 300 TL geri ödenmiştir. Sonuç olarak yatırımcı
gerçekleştirdiği işlemler neticesinde 87 TL tutarında zarar etmiştir.
|
|
|
|
|
|